Beograd je krajem dvadesetih godina prošlog veka ubrzano menjao svoje lice. Grad je rastao, pristizali su novi stanovnici, menjale su se navike i društveni odnosi, ali se iza zatvorenih vrata mnogih kuća odvijala još jedna velika promena.

Brakovi su počeli da pucaju sve češće, a razvodi su postali tema o kojoj se ozbiljno raspravljalo i u tadašnjoj štampi.

Vrhunac je zabeležen 1928. godine, ali koreni problema sezali su još u godine nakon Prvog svetskog rata.

Razdvojenost tokom rata ostavila posledice

Prvi svetski rat razdvojio je hiljade porodica. Muškarci su odlazili na front, završavali u zarobljeništvu ili izbeglištvu, dok su žene ostajale kod kuće ili prolazile kroz godine neizvesnosti i selidbi.

Kada su se porodice posle rata ponovo okupljale, povratak na život kakav je postojao pre sukoba nije svima bio moguć. Dugogodišnja razdvojenost ostavila je posledice i na odnose među supružnicima.

Koliko se situacija brzo menjala pokazuju i podaci iz tog perioda. Od 1926. do 1928. godine broj brakorazvodnih parnica u Beogradu porastao je za više od 50 odsto.

Dok je 1926. godine na 100 sklopljenih brakova dolazilo približno devet razvoda, samo dve godine kasnije taj broj porastao je na oko 15.

O razvodu nisu odlučivali građanski sudovi

Pravni postupak tada se značajno razlikovao od današnjeg.

Kada je reč o pravoslavnim brakovima, o razvodu nisu odlučivali građanski sudovi kao danas, već Duhovni sud, pred kojim su se gomilali zahtevi nezadovoljnih supružnika.

A među razlozima se jedan izdvajao – neverstvo.

Preljuba je bila najčešći formalni razlog za razvod. Još 1923. godine, od ukupno 196 zabeleženih razvoda, čak 134 bila su povezana sa neverstvom.

Do 1928. godine taj broj je pao na 75 slučajeva, ali je prevara i dalje bila jedan od glavnih razloga zbog kojih su supružnici završavali pred sudom.

„Otumaralost“ bila jedan od razloga

Sudski spisi otkrivaju i izraz koji savremenom čitaocu gotovo sigurno zvuči neobično – otumaralost.

Pojednostavljeno, to je značilo da jedan bračni partner ode i više se ne vrati.

Međutim, nije svaki nestanak tretiran na isti način.

Ako bi supružnik otišao na put zbog trgovine ili posla, a zatim mu se izgubio trag, ostavljena osoba morala je da čeka čak šest godina pre nego što bi mogla da zatraži razvod.

Ako bi, s druge strane, supružnik tajno pobegao, ilegalno prešao granicu ili nestao zato što se skrivao od vlasti ili poverilaca, rok je bio kraći – četiri godine.

Najkraće se čekalo kada je bilo jasno da je supružnik napustio brak zbog druge osobe. Ako bi muž ili žena otišli sa ljubavnikom ili ljubavnicom, razvod je mogao da usledi nakon tri godine.

Brakovi se raskidali iz razloga koji danas zvuče neverovatno

Sudski spisi predstavljaju svojevrsni prozor u društvo Beograda tog vremena.

Brakovi su poništavani ili razvođeni zbog sklapanja novog braka dok je prethodni supružnik još bio živ, polne nemoći, prelaska u nehrišćansku veru, zatvorske kazne i duševnih bolesti.

Zabeleženi su čak i slučajevi brakova sklopljenih sa otetim devojkama, iza kojih su mogli da ostanu ozbiljni sukobi između čitavih porodica.

Ipak, Duhovni sud nije odmah odustajao od brakova koji bi stigli pred sudije. Pre konačne odluke pokušavalo se sa pomirenjem supružnika.

Ali uspeh je bio gotovo simboličan.

Tokom 1925. godine sudije su uspele da pomire samo četiri para. Naredne godine pet, a 1928. svega šest.

Problemi koji nisu nastali u moderno doba

Gledano iz današnje perspektive, apsolutni broj razvoda možda ne deluje dramatično. Ipak, za društvo u kojem je brak imao drugačiji pravni, verski i društveni položaj, nagli rast razvoda predstavljao je veliki događaj.

Stari sudski spisi tako pokazuju da mnogi problemi koje danas smatramo savremenim zapravo nisu novi.

Neverstvo, odlazak od partnera, nestanak bez objašnjenja i pokušaji da se brak sačuva po svaku cenu punili su sudnice Beograda i pre gotovo jednog veka.