Opširna analiza nemačkog lista „Frankfurter algemajne cajtung”, koju je preneo i „Dojče vele”, ozbiljno je dovela u pitanje medijsku konstrukciju o takozvanom „Sarajevo safariju”, priči koja se poslednjih meseci širila evropskim medijima, a prema kojoj su bogati stranci tokom rata navodno plaćali da sa srpskih položaja iznad Sarajeva pucaju na civile.

1

Tekst nemačkog lista, koji potpisuje dugogodišnji balkanski dopisnik Mihael Martens, a za „Dojče vele” ga je u izboru iz štampe priredio Nemanja Rujević, pokazuje da se čitava priča oslanja na tri izvora koja, prema oceni FAZ-a, ne prolaze ozbiljnu proveru.

Reč je o dokumentarnom filmu „Sarajevo safari” slovenačkog reditelja Mirana Zupaniča iz 2022. godine, kao i o dve knjige objavljene ove godine — „Vikend-snajperisti” italijanskog autora Ecija Gavacenija i „Plati i pucaj” hrvatskog autora Domagoja Margetića.„Samo, nijedno od tri dela ni izdaleka ne može da prođe proveru kada se pogledaju izvori na koje se oslanjaju. Ko gleda film i čita knjige posle toga zna manje od nimalo”, piše Martens.

FAZ ne dovodi u pitanje činjenicu da je Sarajevo tokom rata bilo izloženo sistematskoj vatri i da je više od 10.000 stanovnika poginulo tokom opsade. Nemački list, međutim, razdvaja dokazane zločine od medijske priče da su strani bogataši masovno dolazili u ratnu zonu kako bi, iz zabave, ubijali civile.Upravo tu, prema Martensu, nastaje problem: snimci žrtava snajpera u filmu jesu autentični i potresni, ali oni, kako navodi, ne dokazuju da su počinioci bili strani snajperisti koji su plaćali za „lov na ljude”. Naprotiv, takva krivica se, ocenjuje on, „diskretno insinuira manipulativnom montažom”.

2

Glavni izvor Zupaničevog filma je anonimni svedok, koji tvrdi da mu je još 1991. godine u Ljubljani ponuđeno da radi za jednu američku službu, što je, navodno, prihvatio zbog novca. On potom tvrdi da je svedočio dolasku stranih snajperista na srpske položaje iznad Sarajeva.

Martens ukazuje na nelogičnost takvog iskaza: svedok tvrdi da su ga Srbi sami vodili na položaje sa kojih su navodne mušterije pucale, iako su znali da radi za američku službu, a zatim ga upozoravali da nikome ne govori šta je video. „Ali zašto bi Srbi drage volje servirali Amerikancima dokaze svojih ratnih zločina”, pita se novinar FAZ-a.Drugi izvor u filmu je Edin Subašić, nekadašnji pripadnik tajne službe pri Armiji BiH, koji tvrdi da je jedan zarobljeni srpski vojnik 1993. godine priznao da su dolazili Italijani koji su plaćali da pucaju. FAZ, međutim, naglašava da nije poznato ni da li je taj zarobljenik zaista postojao, ni ko je bio, ni da li je živ.

Još oštriju ocenu Martens daje knjizi italijanskog autora Ecija Gavacenija, nazivajući je „festivalom bizarnosti”. Prema njegovim rečima, Gavaceni nije ni istraživao na licu mesta, niti je vodio razgovore u Sarajevu, već „blaženo neupućen tumara scenama koje opisuje”.

FAZ navodi niz grubih grešaka koje dovode u pitanje kredibilitet autora: od tvrdnje o jugoslovenskoj pešadiji stacioniranoj u Noriljsku, gradu koji se nalazi u sibirskom permafrostu, do mešanja rata u Bosni sa bombardovanjem Srbije 1999. godine, kao i navoda da je u isto vreme u Rumuniji bio rat.Posebno je sporna logistika koju Gavaceni opisuje. On tvrdi da su navodne „ture” ka Sarajevu polazile „verovatno” iz Trsta ili Parme, letom do Beograda, pa zatim kopnom. Martens podseća da je srpski vazdušni prostor u to vreme bio zatvoren rezolucijom Saveta bezbednosti UN, a da je blokada ukinuta tek krajem 1994. godine.

Nemački novinar razgovarao je i sa Timom Džudom, koji je 1992. godine bio dopisnik „Tajmsa” i „Ekonomista” iz Beograda. Džuda ne isključuje mogućnost da je postojao poneki pojedinačni slučaj, ali u priči o „Sarajevo safariju” vidi senzacionalizam koji šire ljudi koji nisu bili na terenu i koji ne razumeju koliko je takav scenario u širem obimu malo verovatan.

Jedan od ključnih udaraca na čitavu konstrukciju odnosi se na same brojke. Martens podseća da je, prema Mirsadu Tokači, vodećem stručnjaku za broj žrtava tokom rata u BiH, u Sarajevu bilo oko 350 žrtava snajpera tokom opsade. S druge strane, Gavaceni piše da je samo iz Italije oko 230 strelaca učestvovalo u tim navodnim „igrama”, uz dodatne učesnike iz Francuske, Belgije, Švajcarske i Austrije.Martens zaključuje da, kada bi se takve brojke prihvatile, ispalo bi da srpske snage gotovo da nemaju nikakve veze sa snajperskim terorom nad Sarajevom, već da su sve žrtve snajpera delo stranaca, dok su snage Ratka Mladića bile samo „zainteresovani posmatrači”.

FAZ se osvrće i na knjigu Domagoja Margetića, koju ocenjuje još problematičnijom. Podseća se da su brojni evropski mediji Margetića predstavljali kao „istraživačkog novinara”, dok ga hrvatski autor Boris Rašeta opisuje kao „autora bajki za odrasle”, a Ivica Đikić kao teoretičara zavere.

Martens posebno izdvaja Margetićevu tvrdnju da je „jedan evropski kralj” dolazio u Sarajevo kako bi ubijao decu i zlostavljao žene. Izvor za takve navode je, kako piše FAZ, izvesni „Dragan”, koji je na srpskoj strani navodno bio zadužen za „logistiku” kraljevske posete.Margetić se poziva i na nekadašnjeg hrvatskog premijera i šefa obaveštajne službe Josipa Manolića, ali Martens ukazuje da je Manolić umro pre dve godine, da više ne može da potvrdi te tvrdnje i da „Sarajevo safari” nije pominjao u svojim memoarima od 800 stranica. Ukupno četiri Margetićeva izvora sa imenom i prezimenom danas su mrtva.

Zaključak nemačkog lista je da problem nije samo u autorima filma i knjiga, već u medijima koji takve sadržaje nekritički preuzimaju jer im se uklapaju u unapred zadati ton i donose klikove.

„Možda je bilo lova na ljude u Sarajevu. Ali to se ne može zaključiti iz izvora koji se za tu tvrdnju stalno navode”, piše Martens.