Bendžamin R. Farli je istaknuti američki pravnik specijalizovan za nacionalnu bezbednost, međunarodno humanitarno pravo i ljudska prava, koji je gostujući predavač na Univerzitetu u Minesoti napisao je analizu za ugledni časopis Foreign Policy.

U svojoj analizi on tvrdi da je Amerika realno i pravno gledano u ratu protiv Irana od 28. februara i da je taj rat protivustavan. U nastavku je njegova kompletna analiza događaja i svih posledica koje taj rat ima za Sjedinjene Američke Države.

Naravno da je rat

Sjedinjene Američke Države i Iran su u ratu. Oni su u ratu najmanje 89 dana, od 28. februara. I vođenje ovog rata po izboru predsednika SAD Donalda Trampa bez odobrenja Kongresa je protivustavno.

Te jednostavne tvrdnje jesu – i trebalo bi da budu – očigledne. Sjedinjene Države imaju 50.000 pripadnika vojske raspoređenih u regionu i upotrebile su zapanjujuću količinu vojne opreme, uključujući tri udarne grupe nosača aviona, od kojih dve i dalje ostaju na položajima tamo. Do 8. aprila izvedeno je 10.000 naleta protiv najmanje 13.000 iranskih ciljeva; oštećeno je ili uništeno više od 150 iranskih ratnih brodova, kao i svaka iranska podmornica; a ubijeno je (u kombinaciji sa Izraelom i drugim zaraćenim stranama) oko 3.500 Iranaca. Od 13. aprila Sjedinjene Države sprovode blokadu iranskih luka, presrele su najmanje četiri i vratile najmanje 100 brodova. Do 12. maja američka operacija koštala je najmanje 29 milijardi dolara i dovela do gubitka ili oštećenja najmanje 42 američka borbena aviona.

Iran je, sa svoje strane, lansirao hiljade raketa i dronova na američke baze u regionu, nanevši značajnu štetu američkoj vojnoj infrastrukturi; ubio najmanje sedam i ranio najmanje 409 američkih vojnika; i uništio čak 20 odsto američke flote dronova MQ-9 Riper. Proglasio je Ormuski moreuz zatvorenim za neprijateljski brodski saobraćaj, izazvavši globalni naftni šok, i napao američke ratne brodove u pokušaju da sprovede tu odluku. Ova gomila činjenica predstavlja rat u svakom smislenom značenju te reči. Svakako jeste, kako je filozof Emerih de Vatel definisao taj pojam, „stanje u kojem [nacije] sprovode svoje pravo silom“.

Ali priznavanje postojanja rata između Sjedinjenih Država i Irana predstavlja ozbiljan pravni problem za Trampa. Ustav daje isključivo Kongresu ovlašćenje da odluči da li i kada će Sjedinjene Države stupiti u rat. Iako je odavno prihvaćeno da predsednik može da upotrebi silu u samoodbrani, kao odgovor na napad na Sjedinjene Države, on jednostavno nema pravno ovlašćenje da započne rat po izboru bez izričitog odobrenja Kongresa. Zato su od početka operacije „Epski bes“ predsednik i njegova grupa visokih političkih imenovanih zvaničnika vodili obmanjujuću i povremeno trapavu kampanju kako bi ovaj rat predstavili kao bilo šta drugo osim rata. Najskorije, kandidat Trampove administracije za pravnog savetnika Stejt departmenta odbio je čak i da prizna da su Sjedinjene Države uvele blokadu Iranu.

Bez obzira na to, težina prava i istorije nesumnjivo pokazuje da je operacija „Epski bes“ rat. Uzmimo za primer američko uvođenje blokade Iranu od 13. aprila. Vrhovni sud je više puta priznao da je blokada sredstvo ratovanja – pravo zaraćene strane – koje je dostupno američkim ili drugim oružanim snagama samo tokom rata. Zaista, prema sudiji Robertu Grieru, koji je pisao za Vrhovni sud u predmetima Prize Cases tokom Građanskog rata, „proglašenje blokade samo po sebi predstavlja zvaničan i konačan dokaz … da je stanje rata postojalo“. Godine 1878, sudija Nejtan Kliford je, u saglasnom mišljenju u predmetu Ford protiv Siržea, naveo da „zakonita blokada može biti uspostavljena samo od strane zaraćene strane … [jer] prekid nesputanog prava [neutralnih zemalja da trguju sa svim drugim zemljama u vreme mira] može biti opravdan samo zato što je strana koja nameće uslove i ograničenja obdarena pravima zaraćene strane prema pravu naroda“. Isto tako, više od 60 godina ranije, sudija Džozef Stori napisao je 1814. godine u predmetu MekKol protiv Marine Insurance Company: „Pravo da se neprijateljska luka blokira odgovarajućom silom pravo je koje svakom zaraćenom subjektu garantuje pravo naroda.“

Pored Vrhovnog suda, aktuelni Priručnik Ministarstva odbrane o ratnom pravu karakteriše blokade kao „operacije koje sprovode zaraćene države“, a čak je i Kancelarija pravnog savetnika Ministarstva pravde (OLC) objasnila 1962. godine da je blokada „incident stanja rata“. U suštini, nemoguće je da Sjedinjene Države uvedu i sprovode blokadu protiv strane države bez rata, kako se taj pojam koristi u Ustavu SAD.

Ipak, kontraargument Trampove administracije zasniva se na višedecenijskom nagomilavanju mišljenja Kancelarije pravnog savetnika koja su pokušavala da definišu „rat u ustavnom smislu“ – vojnu aktivnost koja bi zahtevala prethodno odobrenje Kongresa – na proizvoljno uzak način. Odavno postoje dobri razlozi da se na ova „previše velikodušna pravna mišljenja izvršne vlasti“ gleda sa skepticizmom, ali aktuelni američko-iranski rat ističe njihove mane. Prema OLC-u, rat u ustavnom smislu zahteva vojnu operaciju koja prelazi određeni činjenični i nejasno definisani prag zasnovan na njenoj očekivanoj prirodi, obimu, trajanju i riziku da bi Sjedinjene Države „mogle naići na značajan oružani otpor ili pretrpeti ili naneti velike žrtve“.

Tokom poslednjih tridesetak godina OLC je izradio memorandume u kojima je zaključeno da „sporazumno“ raspoređivanje američkih snaga na Haitiju 1994, raspoređivanje američkih snaga u Bosni 1995. i bombardovanje Libije 2011. godine, između ostalog, nisu predstavljali rat u ustavnom smislu. Prilikom izrade tih mišljenja, OLC se kroz uzastopno oslanjanje na ranije analize ponašao kao jednosmerna poluga i praktično sveo svoj test za „rat“ na jedno jedino granično pitanje: da li predsednik namerava da uvede više od 20.000 američkih kopnenih vojnika u neprijateljstva? Tako je, povodom operacije hvatanja bivšeg predsednika Venecuele Nikolasa Madura u januaru 2026. godine, OLC naveo:

„Iako nije presudno, dosledno smo potrebu za uključivanjem američkih kopnenih snaga tretirali kao suštinski drugačiju po prirodi od vazdušnih udara, bilo da ih izvode avioni sa posadom ili dronovi, zbog rizika od neposrednih žrtava; rizika od eskalacije; i teškoća brzog izvlačenja kada se američki vojnici nađu pod vatrom unutar neprijateljske teritorije.“

Ali čak je i u toj operaciji — koja je zapravo uključivala neprijateljsko ubacivanje američkih kopnenih snaga u Venecuelu, američke žrtve i svrgavanje Madura — OLC procenio da je veličina invazionih američkih snaga „u okviru raspona aktivnosti za koje smo smatrali da spadaju u jednostrano ustavno ovlašćenje predsednika“ zato što su uključivale znatno manje „od 20.000 vojnika koje smo odobrili za pomoć u uklanjanju haićanskog diktatora početkom devedesetih godina pod približno sličnim okolnostima“.

Dakle, prema pristupu OLC-a, predsednikova namera da rasporedi manje od 20.000 kopnenih vojnika gotovo sigurno znači da operacija ne predstavlja rat; a njegova namera da rasporedi više od 20.000 kopnenih trupa može dostići nivo rata ako se očekuje da operacija bude „dugotrajna“ sa „značajnim vojnim angažmanima, koji obično uključuju izlaganje američkog vojnog osoblja velikom riziku tokom dužeg perioda“.

Insistiranje OLC-a da je veliko raspoređivanje američkih kopnenih snaga neophodno kako bi bila potrebna kongresna saglasnost za upotrebu vojne sile istovremeno je i neistorijsko i pogubno. S jedne strane, ono zanemaruje ranu američku praksu, iako istovremeno tvrdi da je praksa izvršne vlasti dopunila goli tekst Ustava. Na primer, predsednici Džon Adams i Tomas Džeferson tražili su odobrenje Kongresa pre upotrebe američkih oružanih snaga za vođenje Kvazi-rata, odnosno Prvog berberskog rata. Kvazi-rat je gotovo u potpunosti bio pomorski sukob; a Prvi berberski rat uključivao je ograničene kopnene operacije, uključujući upad svega osam američkih marinaca i 500 stranih plaćenika. Uprkos tome što su dobili odobrenje Kongresa — i bez obzira na Džefersonovo insistiranje da je kongresno odobrenje neophodno za bilo šta više od čisto odbrambene upotrebe sile tokom Prvog berberskog rata — za ove male ratove takvo odobrenje ne bi bilo potrebno kada bi fokus OLC-a na veliko raspoređivanje američkih kopnenih snaga bio ispravan.

Ovo insistiranje takođe deluje nespojivo makar sa delom novije prakse. Na primer, administracija Džordža V. Buša tražila je i dobila odobrenje Kongresa za rat čiji je cilj bio svrgavanje Talibana i proterivanje Al Kaide iz Avganistana. Iako se očekivalo da će trajanje te kampanje biti neizvesno, ona je u početku podrazumevala veliko oslanjanje na vazdušne udare i oružje dugog dometa, uz podršku specijalnih snaga koje ne bi prelazile „najmanje moguće američko vojno prisustvo na terenu“; direktne akcije protiv lidera Al Kaide i Talibana; i oslanjanje na lokalne posredničke snage. Za razliku od operacije „Epski bes“, početni udar kongresno odobrene operacije „Trajna sloboda“ uključivao je svega 40 do 60 američkih aviona i 50 krstarećih raketa koje su pogodile 31 cilj. Tokom 76-dnevne kampanje koja je kulminirala slomom Talibana, Sjedinjene Države rasporedile su približno 2.000 američkih vojnika u Avganistan i izvele svega 6.500 naleta.

Uporediv obim operacije „Epski bes“ i operacije „Trajna sloboda“, činjenica da je ova druga koristila kopnene snage znatno manje od praga OLC-a, kao i da je imala odobrenje Kongresa, makar ukazuju na postojanje američke prakse koja odbacuje pristup OLC-a. Naravno, američki rat u Avganistanu na kraju je trajao 20 godina — ali neuspešni projekat dug više od 19 godina, čiji je cilj bio gušenje pobune Talibana nakon njihovog pada i sprečavanje njihovog povratka, teško da je bio očekivan kada se procenjivala potreba za odobrenjem. Ratovi su nepredvidivi i potencijalno izuzetno skupi u pogledu krvi, novca i globalnog ugleda — zbog čega Ustav ovlašćenje za njihovo pokretanje daje Kongresu, a ne predsedniku.

S druge strane, kako su se Sjedinjene Države sve više oslanjale na vazdušnu silu, posredničke ili partnerske snage za izvođenje kopnenih operacija i ratovanje na daljinu — često u kombinaciji — pristup OLC-a uvećao je i liberalizovao predsednikovu mogućnost da koristi vojnu silu u inostranstvu bez odobrenja Kongresa usled promena u tehnologiji i doktrini, a ne u pravu. Zaista, Tramp je navodno u danima koji su prethodili pokretanju operacije „Epski bes“ od predsedavajućeg Združenog generalštaba bio upozoren da „vojna kampanja protiv Irana može nositi značajne rizike, naročito mogućnost uvlačenja u dugotrajan sukob“, a verovatnoća da će Iran zatvoriti Ormuski moreuz i napasti američke baze u regionu kao odgovor bila je očigledna.

Čini se da bi ovi rizici dostigli nivo rata u ustavnom smislu prema standardima OLC-a da nije bilo odsustva očekivanog raspoređivanja američkih kopnenih snaga. Kao posledica toga, prostor za javnu odgovornost u vezi sa ratovanjem se smanjio i suzio, dok se domen jednostranog predsedničkog delovanja enormno proširio. Taj trend će se verovatno nastaviti ili čak ubrzati kako ratove sve više budu vodili roboti kojima se upravlja na daljinu ili čak autonomni roboti. Konačno, kao što je operacija „Epski bes“ jasno pokazala, fokus OLC-a na veličinu mogućeg kopnenog raspoređivanja jednostavno ignoriše pomorsko ratovanje — što predstavlja bizarno slepo mesto imajući u vidu istorijski i geografski kontekst u kojem je Ustav pisan.

Sve zajedno, operacija „Epski bes“ ponovo pokazuje trulo praktično stanje ratnih ovlašćenja u Sjedinjenim Državama. Kroz višedecenijske napore izvršne vlasti i nemarno pristajanje zakonodavne vlasti, Sjedinjene Države stigle su upravo na mesto koje su osnivači želeli da izbegnu: jedan čovek sada jednostrano uvlači zemlju u velike vojne avanture koje dovode do ogromnog materijalnog razaranja, američkih žrtava i globalnog ekonomskog šoka. Kongres mora ponovo da potvrdi svoju ustavnu ulogu u pitanjima ratnih ovlašćenja. Odbacivanje sadašnjeg rata protiv Irana, odbijanje neustavnog tumačenja OLC-a o ratu u ustavnom smislu i insistiranje da predsednik povuče američke snage iz ovog rata dobar su početak.