Ipak, ispod njegove mirne površine odvijaju se neobični hemijski i biološki procesi koji već decenijama intrigiraju naučnike.

Reč je o Zmajevom oku, jezeru smeštenom na poluostrvu Gradina, nedaleko od Rogoznice i Šibenika. Dugo je oko 150 metara, široko približno 70 metara, a duboko oko 15 metara. Iako je od Jadranskog mora odvojeno uskim pojasom kopna, morska voda do njega stiže kroz podzemne pukotine u krečnjačkim stenama.

U dubinama gotovo da nema kiseonika

Najveća posebnost Zmajevog oka krije se ispod površine. Dok gornji slojevi vode sadrže kiseonik neophodan za život brojnih organizama, u dubljim delovima vladaju sasvim drugačiji uslovi.

Tamo gotovo da nema kiseonika, dok se nagomilavaju sumporna jedinjenja, uključujući sulfide. Razlog je slabo mešanje različitih slojeva vode, zbog čega kiseonik sa površine teško dospeva do dna.

U takvom okruženju opstaju mikroorganizmi prilagođeni ekstremnim uslovima. Među njima su i ljubičaste sumporne bakterije, koje koriste svetlost i sumporna jedinjenja u svojim metaboličkim procesima.

Naučnike posebno zanima činjenica da se granica između vode bogate kiseonikom i dubinskog sloja bez njega tokom godina pomerala ka površini.

Jezero ponekad postane mlečnobelo

Zmajevo oko poznato je i po neobičnoj pojavi tokom koje voda može da promeni boju i postane mlečnobela.

Do toga dolazi kada se poremeti stabilnost vodenih slojeva i kada voda bogata sumpornim jedinjenjima dospe u više delove jezera. Tada mogu nastati sitne čestice elementarnog sumpora, koje vodi daju karakterističnu beličastu boju.

Takve promene nisu samo neobičan prizor. U određenim okolnostima mogu dovesti do ozbiljnog smanjenja količine kiseonika i uginuća vodenih organizama.

U naučnoj literaturi zabeleženi su slični događaji tokom 1947, 1997. i 2011. godine.

Granica bez kiseonika pomera se ka površini

Jedno od najvažnijih otkrića odnosi se na dugoročne promene u rasporedu kiseonika. Istraživanje objavljeno 2023. godine u časopisu „Science of the Total Environment“ ukazalo je da se granica između oksigenisanog i dubinskog sloja, prema podacima od 1996. godine, pomerala ka površini prosečnom brzinom od oko 2,3 metra po deceniji.

To znači da se smanjuje zapremina vode u kojoj ima dovoljno kiseonika za organizme kojima je neophodan.

Ipak, granica se ne pomera ravnomerno svake godine. Na njenu dubinu utiču temperatura, godišnja doba i stabilnost vodenih slojeva.

Istraživanja su pokazala i da je Zmajevo oko povezano sa plimom i osekom Jadranskog mora. Razmena vode kroz podzemne prolaze može uticati na salinitet, temperaturu i raspored kiseonika.

Legenda o zmaju i naučna istina

Za Zmajevo oko vezuju se brojne lokalne legende, među kojima je i priča o zmaju koji navodno živi u njegovim dubinama.

Njegov nastanak, međutim, objašnjavaju prirodni kraški procesi. Voda je ispunila udubljenje u krečnjačkom terenu, a podzemni prolazi omogućili su vezu sa morem.

Danas je ovo neobično jezero mnogo više od turističke atrakcije. Ono predstavlja prirodnu laboratoriju u kojoj naučnici proučavaju kako nastaju i razvijaju se zone bez kiseonika.

Dok njegova površina deluje mirno i gotovo nestvarno, ispod nje se odvijaju složeni procesi koji mogu da promene čitav ekosistem. Upravo zbog toga Zmajevo oko već decenijama privlači pažnju istraživača i ostaje jedno od najzanimljivijih prirodnih fenomena na hrvatskoj obali.